Taxation in Poland
Opodatkowanie
Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej , tylko Parlament jest uprawniony do nakładania podatków i decydowania o ich podstawowych elementach konstrukcyjnych, to znaczy podmiotach, przedmiotach i stawkach podatku, zasadach przyznawania ulg i umorzeń, kategoriach podatników zwolnionych od podatku. W obliczu powyższego źródłem polskiego prawa podatkowego są przede wszystkim ustawy uchwalone przez Parlament. Rozporządzenia wydawane przez Ministra Finansów na podstawie ustawowego upoważnienia mogą jedynie wykonywać ustawy podatkowe zgodnie ze wskazaniami zawartymi w upoważnieniu. Ratyfikowane umowy międzynarodowe (np. umowy w sprawie unikania podwójnego opodatkowania) również stanowią źródło prawa powszechnie obowiązującego. Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie (co jest zasadniczo konieczne w przypadku umów z zakresu prawa podatkowego) mają pierwszeństwo przed ustawami. Wspólnotowe rozporządzenia i (z zastrzeżeniem dodatkowych warunków) dyrektywy są stosowane bezpośrednio i mają pierwszeństwo przed polskim prawem wewnętrznym. Organy samorządu terytorialnego nie są uprawnione do nakładania podatków. Mogą jedynie decydować o stawkach i zwolnieniach w podatkach lokalnych, jednakże tylko w zakresie określonym w ustawach. W konsekwencji akty prawa miejscowego są źródłami prawa podatkowego o ograniczonym zakresie zastosowania i znaczeniu.
Obecnie do podatków państwowych obowiązujących w Polsce (tzn. podatków generujących dochody Budżetu Państwa) należą: podatek dochodowy od osób fizycznych, podatek dochodowy od osób prawnych, podatek tonażowy, podatek od towarów i usług (polski podatek od wartości dodanej), podatek akcyzowy, podatek od gier. Podatki i opłaty lokalne (generujące dochody budżetowe jednostek samorządu terytorialnego) to: podatek od nieruchomości, podatek rolny, podatek leśny, podatek od czynności cywilnoprawnych, podatek od spadków i darowizn, podatek od środków transportowych, opłata od posiadania psów, opłata skarbowa, opłata targowa, opłata miejscowa, opłata uzdrowiskowa. Niemniej jednak warto pamiętać, iż niektóre podatki lokalne pozostają we właściwości państwowych organów podatkowych, które zajmują się ich wymiarem i poborem.
Podstawowe pojęcia prawa podatkowego (np. „podatek”, „podatnik”, „płatnik”, „inkasent”, „zobowiązanie podatkowe”) są zdefiniowane w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (dalej: „OP”). Zagadnienia ogólne zobowiązań podatkowych (np. powstanie i wygaśnięcie zobowiązania podatkowego, zapłata podatku, zaległość podatkowa, odsetki za zwłokę, opłata prolongacyjna, nadpłata podatku i jej zwrot) są również szczegółowo uregulowane w OP. Ponadto, przepisy Działu IV OP regulują postępowanie podatkowe.
Zobowiązanie podatkowe najczęściej powstaje ex lege, tzn. z dniem zaistnienia zdarzenia, z którym ustawa podatkowa wiąże powstanie takiego zobowiązania. Wówczas znajduje zastosowanie samoobliczenie podatku (np. w odniesieniu do dochodu z działalności gospodarczej) lub obliczenie i pobranie podatku przez płatnika (np. w odniesieniu do dochodu ze stosunku pracy, odsetek, dywidend). Podatnik wylicza podatek należny, wykazuje jego wysokość w składanej deklaracji podatkowej wraz ze szczegółami dotyczącymi podstawy opodatkowania i płaci podatek. Płatnik wylicza i pobiera podatek, wpłaca go organom podatkowym i wykazuje w deklaracji. Jeśli organy podatkowe wykryją, iż prawidłowa wysokość zobowiązania podatkowego jest inna niż zadeklarowana lub zapłacona, wszczynają postępowanie podatkowe w celu wydania decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego, które już wcześniej powstało (zaległości podatkowej). Zgodnie z OP, zobowiązanie podatkowe może też powstać przez wydanie i doręczenie administracyjnej decyzji wymiarowej (tzn. z chwilą doręczenia decyzji organu podatkowego ustalającej wysokość zobowiązania podatkowego). Niemniej jednak, w ten sposób powstają tylko niektóre zobowiązania podatkowe (np. w podatku od nieruchomości od osób fizycznych).
Małgorzata Sęk
Fundacja Centrum Dokumentacji i Studiów Podatkowych w Łodzi
